Năm 2026 đánh dấu tròn 300 năm Ngày sinh Danh nhân Lê Quý Đôn (1726 - 2026), nhà bác học lớn của dân tộc Việt Nam, một danh nhân văn hóa, nhà sử học, nhà giáo dục và nhà thơ xuất sắc của thế kỷ XVIII. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là biểu tượng của tinh thần hiếu học, ý chí tự học, khát vọng cống hiến và trí tuệ Việt Nam, để lại những giá trị to lớn đối với nền văn hóa, giáo dục và khoa học nước nhà.
Lê Quý Đôn, tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc thôn Đồng Phú, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Ông sinh ra trong một gia đình khoa bảng có truyền thống hiếu học, cha là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, cha vợ là Tiến sĩ Lê Hữu Kiều, đều là những vị quan có uy tín dưới triều Lê.
Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng là người thông minh, ham học hỏi và có trí nhớ phi thường. Mới 5 tuổi, ông đã có thể đọc nhiều bài trong Kinh Thi; đến năm 12 tuổi thông thạo kinh điển Nho học. Năm 17 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; năm 24 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hội và đến năm 26 tuổi đỗ đầu kỳ thi Đình, trở thành một trong những nhà khoa bảng xuất sắc nhất thời Lê Trung Hưng.
Sau khi đỗ đạt, Lê Quý Đôn được triều đình giao đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Thị thư Viện Hàn lâm, Toản tu Quốc sử quán, Tư nghiệp Quốc Tử Giám, Tả Thị lang Bộ Lại, Tổng tài Quốc sử quán, Bồi tụng, Thị lang Bộ Hộ và Thượng thư Bộ Công. Dù ở bất cứ cương vị nào, ông cũng luôn tận tụy với công việc, hết lòng vì đất nước, đồng thời dành phần lớn tâm huyết cho nghiên cứu, biên soạn và truyền bá tri thức.
Năm 1760, trên cương vị Phó sứ trong đoàn sứ bộ sang nhà Thanh, Lê Quý Đôn đã có điều kiện tiếp xúc với nhiều thành tựu khoa học, văn hóa và học thuật của khu vực, góp phần mở rộng giao lưu tri thức giữa Đại Việt với các nước láng giềng. Những hiểu biết thu nhận được trong chuyến đi đã được ông vận dụng vào các công trình nghiên cứu, làm phong phú thêm kho tàng tri thức của dân tộc.
Trong suốt cuộc đời hoạt động, Lê Quý Đôn vừa hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của một vị quan trong triều, vừa là một học giả uyên bác với khối lượng trước tác đồ sộ. Ông được xem là nhà bác học tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVIII, có kiến thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, kinh tế, nông nghiệp, thiên văn, văn hóa và khoa học tự nhiên. Với phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát thực tế, ghi chép cẩn trọng và phân tích, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, ông đã tạo nên những công trình có giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc, đặt nền móng cho tư duy nghiên cứu khoa học của Việt Nam.
Di sản học thuật mà Lê Quý Đôn để lại vô cùng phong phú. Nhiều tác phẩm của ông đến nay vẫn được đánh giá là những công trình có giá trị đặc biệt đối với nền học thuật nước nhà như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Bắc sứ thông lục, Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ, Quần thư khảo biện, Thư kinh diễn nghĩa, Toàn Việt thi lục, Hoàng Việt văn hải và Quế Đường thi tập. Đặc biệt, Vân đài loại ngữ được xem là bộ bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam, hệ thống hóa tri thức trên nhiều lĩnh vực từ thiên văn, địa lý, lịch sử, văn hóa đến y học, nông nghiệp và triết học, thể hiện tầm vóc của một học giả lớn.
Không chỉ là nhà bác học, Lê Quý Đôn còn là một nhà giáo dục tiêu biểu với tư tưởng "thực học" tiến bộ. Ông phê phán lối học chỉ thiên về ghi nhớ kinh điển mà không vận dụng vào thực tiễn, luôn khuyến khích người học rèn luyện tư duy độc lập, tự học và sáng tạo. Quan điểm "đọc sách một thước không bằng làm được một tấc, đọc được một chữ đem áp dụng một chữ" của ông vẫn còn nguyên giá trị đối với sự nghiệp đổi mới giáo dục hiện nay. Trong thời gian giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, ông đã quan tâm đổi mới nội dung giảng dạy, cải tiến thi cử theo hướng đánh giá năng lực thực chất, góp phần đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước.
Không chỉ nổi bật trong lĩnh vực giáo dục, Lê Quý Đôn còn có nhiều đóng góp quan trọng đối với văn hóa dân tộc. Các tác phẩm của ông là kho tư liệu quý giá về lịch sử, địa lý, văn hóa, phong tục, kinh tế và đời sống xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII, đồng thời phản ánh tư duy khoa học, tinh thần độc lập và tầm nhìn rộng mở của một học giả lớn. Những giá trị ấy đã góp phần làm giàu thêm nền văn hiến Việt Nam và trở thành nguồn tư liệu quan trọng cho nhiều thế hệ nghiên cứu sau này.
Năm 1784, Lê Quý Đôn qua đời sau một thời gian lâm bệnh. Để ghi nhận công lao và những cống hiến to lớn của ông, triều đình đã cho bãi triều ba ngày để tưởng niệm. Hơn ba thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi và sự nghiệp của Lê Quý Đôn vẫn luôn được Nhân dân Việt Nam trân trọng, tôn vinh. Các công trình của ông tiếp tục được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống học thuật cũng như trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân Lê Quý Đôn là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên và các tầng lớp Nhân dân ôn lại cuộc đời, sự nghiệp và những cống hiến to lớn của nhà bác học kiệt xuất đối với dân tộc; qua đó khơi dậy truyền thống hiếu học, tinh thần nghiên cứu khoa học, ý thức tự học, sáng tạo và khát vọng cống hiến, góp phần xây dựng đất nước ngày càng phát triển giàu mạnh, văn minh.
